Niektóre sekty gnostyckie pierwszych wieków

Antytakci

Powstali w II w. po Chrystusie. Istnieje najwyższy Bóg wszechświata oraz Demiurg, którym jest Bóg Starego Testamentu, sprawca zła i nienawiści ludzi do dobrego Boga Ojca.

Odrzucali prawo moralne, jako dzieło Demiurga. Zbawienie można znaleźć w świadomym przekraczaniu tego prawa. Doszli do skrajnego hedonizmu, będącego zaprzeczeniem moralności chrześcijańskiej.

Apellici

Sekta -nałożona w II w. w Aleksandrii przez Apellesa. Bóg jest dobry, ale obojętny i obcy światu. Stworzył aniołów. Jeden z nich, Demiurg jest właściwym twórcą naszego złego świata. Chrystus to Syn Boga; przyszedł, by naprawić dzieło stworzenia. Miał ciało z gwiezdnych substancji, które po Wniebowstąpieniu wróciły do pierwotnego źródła. Preegzystując dusze ludzkie upadły skuszone przez Demiurga i za karę przyobleczone zostały w ciało. Odrzucali Stary Testament, a z Nowego Testamentu uznawali jedynie listy Pawła Apostoła. Niektóre źródła zarzucają im również niemoralność.

Barbelici

Rozwój w II i III w. w Egipcie oraz Syrii. Nauka oparta o apokryficzne Pisma. Wszystkie byty pochodzą od Barbelosa, żeńskiego eona, który miał być pierwszą emanacją myśli Ojca. Chrystus był światłem także pochodzącym od Barbelosa. Stoczył walki z eonami niższego rzędu o uwolnienie boskiej iskry uwięzionej w materii. Prowadzili niemoralny tryb życia i parodiowali chrześcijańskie obrzędy religijne.

Bardesanici

Powstali prawdopodobnie w II w. Uczniowie doktryny Bardesanes, uważanego także ze względu na jego twórczość, za ojca poezji syryjskiej, byli znani we wszystkich większych miastach Mezopotamii. Agapiusz z Hieropolis wspomina o ich istnieniu w Bosne jeszcze w X w. Doktryna łącząca elementy manichejskie z astrologią. Głosili dualizm oraz wieczność materii, która jest zasadą wszystkiego. Dusza ludzka składa się z rozumu, siły i ducha, które wraz z powietrzem, ogniem i światłem dały początek 360 światom. Ciało ludzkie składa się z elementów planetarnych. Chrystus miał ciało pozorne i nie narodził sio z Maryi.

Bazylidianie

Sekta istniejąca od II do V w. Założona w Aleksandrii przez Bazylidesa, z pochodzenia Syryjczyka. Prócz Egiptu znano ich w Rzymie oraz Hiszpanii. Wszelki byt pochodzi od Boga, istoty niezrodzonej, emanującej zarodki życia, które porządkują cały świat w struktury światów duchowych. Jezus był zwykłym człowiekiem, oświeconym podczas chrztu w Jordanie. Przez zmartwychwstanie z pozornej śmierci Chrystus rozpoczął jednoczenie wszystkiego, uwalniając ludzi od złych mocy, archonta i jego demiurgów. Punktem wyjścia ku zbawieniu jest posiadanie gnosis oraz pewne kwalifikacje moralne. Męczeństwo postrzegali jako karę za grzechy.

Borborianie

III - V w. Stwórcą świata jest Sabaoth, sprawujący władzę w siódmym niebie. Władcą jednak świata jest pan ósmego nieba, Barbelos, ojciec Chrystusa. Rozwiązłość seksualną uznawali za wskazaną. Aprobowali wspólnotę żon. Parodiowali chrześcijańskie obrzędy religijne.

Ceryntianie

Sekta założona przez egipskiego Żyda Cerynta jeszcze w I w. o silnym zabarwieniu judaistycznym. Ceryntianie byli przekonani o przeznaczeniu Izraela do panowania nad światem i wiecznej trwałości Prawa Mojżeszowego, pochodzącego od eona zwanego Jehową. Świat ukształtował Demiurg. Jezus był zwykłym człowiekiem, na którego podczas chrztu w Jordanie zstąpił boski Logos pod postacią gołębicy, zwanej Chrystusem. Od tej pory Jezus posiadł wiedzę i moc. Przed śmiercią Chrystus opuścił Jezusa, lecz zjednoczą się ponownie i nastąpi sąd oraz 1000-letnie królestwo. Cerynt stał na czele antypiotrowej opozycji grupującej niektórych chrześcijan pochodzenia żydowskiego. Podburzał też Golatów do wypowiedzenia posłuszeństwa św. Pawłowi.

Ebionici i Elkazaici

Sekty judeochrześcijańskie przesiąknięte elementami gnostyckimi. Dziś już trudno dokładnie określić różnice w ich nauczaniu. Zachowali z judaizmu Prawo i obrzezanie. Odrzucali jednak liczne fragmenty Pisma Świętego. Jezusa uważali za proroka, który miał wiele wcieleń (pierwszym był Adam) i wielokrotnie rodził się z dziewicy. Posiadali rozbudowaną nauko o aniołach. Praktykowali wielokrotny chrzest dla odpuszczenia grzechów.

Enkratyci (gr. wstrzemięźliwi)

Początkowo zwolennicy rygoryzmu moralnego wewnątrz pierwotnego Kościoła chrześcijańskiego. Oderwali się pod wpływem prądów gnostyckich ok. 170 roku. Domagali się wegetarianizmu i zabraniali używania alkoholu, z tego też powodu używali zwykłej wody, zamiast wina do eucharystii. Potępiali zawieranie związków małżeńskich. Sekta szerzyła się aż do IV w. w Azji Mniejszej oraz w Egipcie, w środowisku mnichów koptyjskich.

Kainici

Sekta, która czciła Kaina jako herosa, gdyż miał odwagę przeciwstawić się Bogu Starego Testamentu, czyli zgodnie z gnostycką interpretacją, złemu Demiurgowi.

Mandaici

Sekta gnostycka powstała w pierwszym lub drugim wieku w Palestynie. Jej wyznawcy żyją do dziś w okolicach Bagdadu. Prócz cech gnostyckich i praktyk okultystycznych, otaczają czcią Jana Chrzciciela. Ich zdaniem dusza ludzka jest uwięziona w ciele i prześladowana przez demony. Zostanie jednak uwolniona przez odkupiciela osobę zwaną "Wiedzą Życia". Badacze są zdania, że te i pewne inne sformułowania świadczą o chrześcijańskim pochodzeniu sekty i odnoszą się do Jezusa. Madaici są jednak generalnie wrogo nastawieni do chrześcijan, jeszcze od czasów bizantyjskich.

Manichejczycy

Największy ruch gnostycki starożytności. Założycielem sekty był Pers Mani (216-276). Wychowywał się wśród żydowskich chrześcijan, opuścił ich jednak twierdząc, że otrzymał ostateczne objawienie. System Maniego był typowym gnostyckim dualizmem z silnym podkreśleniem dwóch światów dobra i zła. Istnieją dwa niezależne pryncypia: światło i ciemność, Bóg i materia. W pierwszej epoce światło i ciemność były rozdzielone. W drugiej (obecnej) zostały wymieszane. Nastanie jednak trzecia epoka, w której zostaną rozdzielone ponownie. Jezus i inni mistrzowie duchowi przyszli, by uwolnić świetliste dusze z więzień ich ciał.

Manichejczycy dzielili się na "wybranych" oraz "słuchających". "Słuchający" żyli w swoich domach i ofiarowywali "wybranym" codziennie dary z owoców, zwłaszcza ogórków i melonów, gdyż wierzono, że te przekazywały wielką ilość energii świetlnej. "Wybrani" byli wegetarianami i wiedli ascetyczny tryb życia. Manichejczycy wierzyli w reinkarnację. Jedynie "wybrani", noszący białe szaty, dopuszczani byli do wyższych urzędów i większości świętych rytów.

Manichejczycy byli gorliwymi misjonarzami. Ruch szybko rozprzestrzenił się w Azji, Północnej Afryce oraz Europie. Przez jakiś czas manichejczykiem był również święty Augustyn, który później mocno zwalczał tą doktrynę. Ostatnie grupy postmanichejskie zostały rozbite dopiero w XIV w. przez Inkwizycję.

Marcjonici

Założycielem był pochodzący z Pontu Marcjon, którego w 144 r. ekskomunikowano z Kościoła rzymskiego. Odrzucali Stary Testament, gdyż Bóg Stwórca, to zły Demiurg, nie mający nic wspólnego z nowotestamentalnym Bogiem Miłości, objawionym w Jezusie. Kontrast ten, operując pojęciami prawa i łaski, zrozumiał jedynie święty Paweł. Stąd dla Marcjonistów Pismo Święte tworzyło jedynie 10 listów świętego Pawła oraz specjalnie przeredagowana przez nich Ewangelia św. Łukasza. Wierzyli, że śmierć Chrystusa na krzyżu była pozorna.

Ofici

Sekta gnostycka oddająca cześć wężowi. Utożsamiano go czasem z mocą dobrą, a czasem złą. Dokładny system wierzeń jest dziś trudny do odtworzenia.

Setianie

Sekta z II w. Do niej odnoszą się gnostyckie pisma odkryte w 1945 roku w Nag Hammadi. Nazwa pochodzi od biblijnego patriarchy Seta, który miał centralne miejsce w ich doktrynie. Prawdopodobnie Setianie utożsamiali Seta z egipskim bóstwem, o tym samym imieniu, bratem, zabójcą Ozyrysa.

Walentynianie

Sekta założona w II w. przez Walentyna wpływowego teologa gnostycyzmu (powoływały się na niego także inne sekty). Walentyn pozostawił po sobie tzw. "Ewangelię Prawdy" oraz zbudował dobrze rozwinięty system teologiczny, który przekazał swym uczniom. Świat duchowy (pleroma) składa się z 15 par eonów syzygiów. Teoretycznie były one aspektami -jedynego Boga, ale walentynianie traktowali je jak osobne bóstwa. Świat powstał wskutek upadku Sofii najmłodszego z bóstw, która wyemanowała Demiurga, utożsamianego ze Stwórcą ze Starego Testamentu. Na szczęście eon Chrystus zjednoczył się z człowiekiem, Jezusem (podczas chrztu w Jordanie lub poczęcia), by przynieść człowiekowi wiedzę ("gnosis") na temat jego pochodzenia i boskości. "Gnosis" jednak dana jest tylko wybranym ludziom duchowym "pneumatykom", czyli walentynianom. Inni wierzący np. chrześcijanie (zwani "psychikami") mogą dzięki wierze i dobrym uczynkom dostać się jedynie do niższego królestwa, rządzonego przez Demiurga. Pozostali ludzie (tzw. hylici) przeznaczeni są ku potępieniu.

Gaszący Światło