Wolności religijne (3)

3. Zakres prawny

Ochrona wolności religijnej powinna być realizowana przez ustawodawczą działalność licznych państw. Doświadczenie wskazuje, że ochrona taka, gwarantowana przez poszczególne państwa, jest niewystarczająca - zwłaszcza w takich sytuacjach, w których pogwałcenia dopuszczają się właśnie organy państwowe. Potrzeba ponadpaństwowej ochrony omawianych wolności była postulowana od bardzo dawna. Już Paweł Włodkowic na soborze w Konstancji (1414 - 1418 r.) sugerował powołanie trybunału międzynarodowego przeciwko Krzyżakom, nawracającym Litwinów na wiarę chrześcijańską przy użyciu siły. Na Konferencji Pokojowej w Wersalu w 1919 r. zostały wysunięte wyraźne postulaty wpisania gwarancji wolności religijnej do paktu pokojowego. Polska 20 marca 1919 r. zobowiązała się do spełnienia dezyderatów traktatu wersalskiego dotyczących poszanowania między innymi religijnych wolności obywateli. Traktaty o podobnej treści zostały podpisane także przez Czechosłowację, Rumunię, Jugosławię, Grecję i Armenie. Wprowadzenie międzynarodowej ochrony praw człowieka w ścisłym tego słowa znaczeniu wiąże się jednak dopiero z powstaniem Organizacji Narodów Zjednoczonych, to jest dopiero z rokiem 1945 r. Od tego czasu gwarancje wolności religijnej stały się integralnym elementem tej ochrony.

3.1 Wolności religijne w prawie międzynarodowym

Podstawą wolności religijnej w prawie międzynarodowym jest przyrodzona każdemu człowiekowi godność osoby ludzkiej. Karta Praw Człowieka uchwalona w San Francisco dnia 26. czerwca 1945 roku, będąca statutem ONZ (Dz. U. Nr 23 z 1947 r., poz 90, 92 i Nr 7 z 1966 r., poz.41), zaliczyła wolność religijną do podstawowych praw człowieka i uznała ją za jedną z podstawowych wolności wszystkich ludzi. Mówi ona, że osoba ludzka może korzystać z tej wolności indywidualnie bądź wespół z innymi, publicznie bądź prywatnie.[1] Innym znaczącym dokumentem w zakresie międzynarodowej ochrony praw człowieka, a w tym prawa do wolności sumienia i wyznania, jest Powszechna Deklaracja, Praw Człowieka uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych w Paryżu 10 grudnia 1948 roku. Jej postanowienia w zakresie wolności religijnej, wynikającej z godności natury ludzkiej, zostały oparte na normach prawa naturalnego. Artykułuje ona omawiane prawa stanowiąc w Art. 18, że „każdy człowiek ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje swobodę zmiany wyznania lub wiary oraz swobodę głoszenia swego wyznania lub wiary bądź indywidualnie, bądź wespół z innymi ludźmi, publicznie i prywatnie poprzez nauczanie, praktykowanie, uprawienie kultu i przestrzeganie obyczajów.”[2]

Podstawowym jednak dokumentem w zakresie międzynarodowej ochrony wolności sumienia i wyznania jest Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolnościach sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2, a ratyfikowana przez Polskę 15 grudnia 1992 roku (Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 wraz z dodatkowymi protokołami), która dla realizacji zawartych w niej postanowień przez ratyfikujące ją państwa, ustanowiła Europejską Komisję Praw Człowieka oraz Europejski Trybunał Praw Człowieka.

Według jej treści rządy państw europejskich, powołujące się na wspólne dziedzictwo ideałów i tradycji poszanowania wolności, zdecydowały się podjąć pierwsze kroki w celu zbiorowego zagwarantowania niektórych praw wymienionych w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Art. 9. rzeczonej Konwencji, zatytułowany Wolność myśli, sumienia i wyznania mówi, że:

1. Każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolność zmiany wyznania lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne.

W punkcie drugim, tak szeroko określone wolności ulegają ograniczeniom, które jednak z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności, a także ochronę praw i wolności innych osób, są konieczne w społeczeństwie demokratycznym. W tym przedmiocie jednak, aby ustrzec się arbitralnej oceny, pozostających w lokalnej większości środowisk o nieprzychylnym stosunku do danego wyznania, a tym samym zaprzepaszczenia dorobku Konwencji, wspomniane ograniczenia mogą być wprowadzone nie inaczej jak mocą ustawy. [3]

Innym dokumentem międzynarodowej rangi, gwarantującym wolność sumienia i wyznania jest Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r., który 3 marca 1977 roku został przyjęty w imieniu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przez ówczesną Radę Państwa (Dz.U.1977, nr38, poz.167).

W art. 18. stanowi on, że każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania. Przyznaje on obywatelom również prawo do wolność posiadania lub przyjmowania wyznania lub przekonań według własnego wyboru oraz do uzewnętrzniania indywidualnie czy wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań przez uprawianie kultu, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Owy 18 artykuł zapewnia również, ze strony państwa, obowiązek poszanowania wolności wychowania religijnego i moralnego dzieci przez rodziców lub opiekunów prawnych zgodnie z ich własnymi przekonaniami.

Oczywiście w świetle treści postanowień Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych nikt nie może podlegać przymusowi, który stanowiłby zamach na jego wolność posiadania lub przyjmowania wyznania albo przekonań według własnego wyboru. Podobnie jak omówiony powyżej art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolnościach, także art. 18. Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych przewiduje pewne, konieczne ograniczenia. Stanowi bowiem, że wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać takim jedynie ograniczeniom, które konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób. Moc wszelkich obostrzeń wynikać może jednak jedynie ze stosownej ustawy.[4]

Omawiając kwestię wolności religijnej warto zwrócić uwagę na jeszcze inny akt prawa międzynarodowego, który dotyczy praw rodziny w omawianej materii. Jest nim Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 16 grudnia 1966 r. ratyfikowany przez Polskę dnia 3 marca 1977 r. (Dz. U. Z 1977 r. nr 38, poz. 169). Zapewnia on rodzicom oraz prawnym opiekunom dziecka prawo wyboru szkoły oraz zapewnienia w tychże szkołach nauczania i wychowania zgodnie z posiadanymi przekonaniami religijnymi. Stanowi on w art. 13 ust. 3, że „państwa strony Paktu zobowiązują się do poszanowania wolności rodziców, w odpowiednich przypadkach opiekunów prawnych, lub wyboru dla swych dzieci szkół innych niż założone przez władze publiczne, ale odpowiadające minimalnym wymaganiom w zakresie nauczania, jakie mogą być ustalone lub zatwierdzone przez Państwo, jak również zapewnienia swym dzieciom wychowania religijnego i moralnego zgodnie z własnymi przekonaniami.” W świetle art. 2 państwo nie może zabraniać tworzenia szkół prywatnych z nauką religii, jak również powinno zapewniać możliwość pobierania nauki religii w szkołach założonych przez władze publiczne. [5]

Inną umową o zasięgu europejskim jest Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie podpisany przez państwa sygnatariuszy 1 sierpnia 1975 r., w punkcie VII, podobnie jak powyżej przedstawione akty, deklaruje wolę poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności włączając w to na miejscu pierwszym wolność myśli, sumienia, religii i przekonań dla wszystkich. Akt ten miał charakter tylko swoistej deklaracji ponieważ nie podlegał ratyfikacji. Zainicjował jednak wiele przemian społeczno-politycznych w Europie a zwłaszcza w krajach Europy Środkowo-Wschodniej. [6]

Najobszerniejszy dokument w sprawie omawianej problematyki stanowi Deklaracja w sprawie wyeliminowania wszelkich form nietolerancji i dyskryminacji opartych na religii lub przekonaniach przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 25 listopada 1981 r., która poprzedzona została dyskusjami trwającymi od 1960 r. [7] Deklaracja zawiera obszerny wstęp wymieniający negatywne dla ludzkości skutki nietolerancji, zaś w art. 3 i 4 znosi wszelkie formy dyskryminacji na tle religii i przekonań. Art.. 6 omawia sytuację dzieci, natomiast art. 7 zawiera obszerny katalog uprawnień składających się na prawo do wolności myśli, sumienia, religii lub przekonań, przy czym dominują w niej prawa dotyczące zbiorowego ich praktykowania. Jest to pierwszy międzynarodowy katalog uprawnień przysługujących kościołom i innym związkom wyznaniowym. [8]

Inne dokumenty, które z racji ich międzynarodowego charakteru, należałoby wspomnieć to: Paryska Karta Nowej Europy OBWE z dnia 21 listopada 1990 r., która stanowi, że każda jednostka, bez dyskryminacji, ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania oraz przekonań. Znajduje się tam również wyrażenie woli zwalczania wszelkich form nienawiści rasowej, etnicznej, antysemityzmu, ksenofobi i dyskryminacji wobec kogokolwiek, a także prześladowań na tle religijnym i ideologicznym. Podobne przesłanie dotyczące likwidacji istniejących społecznych, gospodarczych i duchowych przejawów systemu totalitarnego oraz ochronę mniejszości wyznaniowych zapisała Grupa Wyszehradzka z 15 lutego 1991r. Względy moralności publicznej mogą stanowić również o ustanowieniu ograniczeń w imporcie, eksporcie lub tranzycie towarów przez dane państwo (art. 18 CEFTA, Kraków 21 grudnia 1992 r.) [9]

Dokumentem prawa międzynarodowego, który wiąże Polskę jest bez wątpienia bilateralna umowa pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzeczpospolitą Polską, zwana Konkordatem, podpisana w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r. Konkordat jest instrumentem prawnym, za pośrednictwem którego władza Kościoła rzymsko-katolickiego i władza państwowa zmierzają do uregulowania wspólnie interesujących ich problemów.

Konkordat z 28 lipca 1993 r. w 29 artykułach reguluje najważniejsze sprawy wymagające prawnego unormowania pomiędzy państwem polskim, a wiernymi Kościoła katolickiego. Między innymi, w kwestii ważniejszych spraw, umowa potwierdza niezależność i autonomie Rzeczpospolitej Polskiej i Kościoła katolickiego, uznaje jego osobowość prawną, zapewnia, bez względu na obrządek, swobodne i publiczne pełnienie jego misji, łącznie z wykonywaniem jurysdykcji oraz zarządzaniem i administrowaniem na podstawie prawa kanonicznego. Polska zapewnia Kościołowi katolickiemu wolność sprawowania kultu, zaś miejscom przeznaczonym na te cele oraz miejscom przeznaczonym do grzebania zmarłych państwo gwarantuje nienaruszalność. Konkordat określa dni świąteczne oraz wolne od pracy, reguluje skutki zawarcia małżeństw kanonicznych (czyni owe skutki takimi samymi jakie pociąga za sobą zawarcie małżeństwa zgodnie z prawem polskim) oraz uznaje prawo rodziców do religijnego wychowania dzieci. Państwo gwarantuje, że szkoły publiczne podstawowe i ponadpodstawowe oraz przedszkola, prowadzone przez organy administracji państwowej i samorządowej, organizują zgodnie z wolą zainteresowanych naukę religii w ramach planu zajęć szkolnych i przedszkolnych. Rzeczpospolita Polska gwarantuje Kościołowi katolickiemu prawo do swobodnego zakładania i prowadzenia szkół, szkół wyższych, w tym uniwersytetów, odrębnych wydziałów i wyższych seminariów duchownych oraz instytutów naukowo-badawczych. Konkordat zapewnia opiekę duszpasterską nad żołnierzami wyznania katolickiego w czynnej służbie wojskowej, w tym również w służbie zawodowej, a także nad osobami przebywającymi w zakładach penitencjarnych, wychowawczych, resocjalizacyjnych oraz opieki zdrowotnej i społecznej, a także w innych zakładach i placówkach tego rodzaju. W dokumencie potwierdzona jest także możliwość prowadzenia działalności służącej celom humanitarnym, charytatywno-opiekuńczym, naukowym i oświatowo-wychowawczym, podejmowanym przez kościelne osoby prawne.

Realizację przepisów prawa międzynarodowego w zakresie wolności religijnej w wewnętrznym porządku prawnym Rzeczpospolitej Polskiej gwarantuje między innymi Konstytucja z 1997 roku, Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską podpisany przez rząd RP 28 lipca 1993 r., ratyfikowany 25 marca 1998 r., Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz szereg Ustaw regulujących stosunki prawne z poszczególnymi kościołami i związkami wyznaniowymi.

3.2. Wolności religijne w prawie polskim

Wolność sumienia i wyznania w Rzeczpospolitej Polskiej zabezpiecza Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U.1997 nr 78 poz. 483). Już w swej preambule stawia ona na równi obywateli wierzących w Boga, „będącego źródłem prawdy, sprawiedliwości dobra i piękna” na równi z nie podzielającymi tej wiary, „a uniwersalne wartości wywodzącymi z innych źródeł”. Art. 25, zamieszczony w I rozdziale Konstytucji, zatytułowanym „Rzeczpospolita” daje równe prawa wszystkim kościołom i związkom wyznaniowym. Stanowi on, że kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione, natomiast władze publiczne RP zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych, zapewniając swobodę ich wyrażania w życiu publicznym. W ust. 3 dodaje także, że stosunki między państwem a kościołami i związkami wyznaniowymi są kształtowane na zasadach poszanowania ich autonomii oraz wzajemnej niezależności każdego w swoim zakresie, jak również współdziałania dla dobra człowieka i dobra wspólnego.

W drugim rozdziale, zatytułowanym „Wolności, Prawa i Obowiązki Człowieka i Obywatela”, który zawiera zasady ogólne, wyróżnia także prawo do wolności sumienia i religii. Art.53. stanowi pozytywną ochronę tychże wolności, gdyż w pkt. 1 zapewnia wolność sumienia i religii każdemu. Precyzuje on także, zakres wolności religijnej obywateli i zapewnia wolność wyznawania lub przyjmowania religii według własnego wyboru oraz uzewnętrzniania indywidualnie lub z innymi, publicznie lub prywatnie, swojej religii przez uprawianie kultu, modlitwę, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie. Wolność religii rozszerza także na posiadanie świątyń i innych miejsc kultu w zależności od potrzeb ludzi wierzących, a także na prawo osób do korzystania z pomocy religijnej tam, gdzie się znajdują.

Artykuł ten w pkt. 7 zabrania organom władzy publicznej wymuszania na kimkolwiek ujawnienia swojego światopoglądu, przekonań religijnych lub wyznania, stanowi więc obowiązek powstrzymania się państwa przed określonymi działaniami, mającymi na celu narażenie godności człowieka na jakiekolwiek poniżenie.

Konstytucja z 1997 r. traktuje prawo do wolności wyznania bardzo szeroko, gdyż omawiany artykuł 53, oprócz wprowadzenia jej pozytywnej ochrony, a także nałożenia na organy państwowe obowiązku niedochodzenia religijnych przekonań obywateli, zezwala na nauczanie religii kościołów i związków wyznaniowych o uregulowanej sytuacji prawnej w szkołach publicznych (w pkt. 4.), jak również docenia wkład wartości przekazywanych przez tak nauczaną religię w procesie wychowywania osoby.

Konstytucja RP, oprócz uprawnień wymienionych powyżej, przyznaje rodzicom prawo do zapewnienia dzieciom wychowania i nauczania religijnego i moralnego zgodnie z własnymi przekonaniami. Przepis art. 48 ust. 1. nakłada na rodziców jednak obowiązek poszanowania wolności sumienia i wyznania dziecka, a także uwzględnienia jego stopnia dojrzałości, co jednak w praktyce, z racji złożoności procesu wychowania, okazuje się nieraz niezwykle trudne, gdyż ten jako taki zakłada pewien nacisk na dziecko ze strony wychowujących rodziców, aby wpoić mu określone oczekiwane zachowania.[10]

Wolność sumienia i wyznania gwarantowana w Konstytucji zakłada oczywiście, że nikt nie może być zmuszany do uczestniczenia bądź nieuczestniczenia w praktykach religijnych, co jednak, przy uwagach poczynionych w odniesieniu do złożoności procesu wychowania, jest prostym następstwem stosowania omawianych wolności.

Prawo może być jednak nadużywane, gdyż przywilej jednej osoby może naruszać uprawnienie innej. Dlatego, podobnie jak w przypadku każdej swobody, w demokratycznym państwie prawa, wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona. Dzieje się tak, gdy jest to konieczne dla ochrony bezpieczeństwa państwa i porządku publicznego, jak również zdrowia lub moralności. Ograniczenie wolności religijnej człowieka może mieć także miejsce w celu nienaruszania wolności i praw innych osób. Takie obostrzenia mogą jednak czerpać swą moc jedynie z aktów stanowiących ustawy.

Wolność sumienia i wyznania w Rzeczpospolitej Polskiej, oprócz Konstytucji zabezpiecza także Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. 1989 r. Nr 29 poz. 155), zmieniona następnie Ustawą z dnia 26 czerwca 1997 r. o zmianie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U.1998.59.375). [11]

Katalog zawartych w niej wolności i praw jest punktem wyjścia dla uregulowań, które miały miejsce pomiędzy państwem polskim, a kościołami i związkami wyznaniowych w licznych ustawach. Rzeczpospolita Polska uregulowała swój stosunek do następujących Kościołów i związków wyznaniowych:

Kościoła Polskokatolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1995r. nr 97, poz. 482), Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. nr 41, poz. 254), Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1995 r. nr 97, poz. 470) Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997r. nr 41, poz. 251), Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1995 r. nr.97 poz.479), Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1994 r. nr 73, poz. 323), Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 1994 r. nr 73, poz. 324), Kościoła Starokatolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. nr 41, poz. 253), Kościoła Katolickiego Mariawitów w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. nr 41, poz. 252), Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1991 r. nr 66 poz. 287; zm.: Dz. U. z 1991 r. nr 95 poz. 425, Dz. U. z 1993 r. nr 7 poz. 34, Dz. U. z 1994 r. nr 1 poz. 3) Karaimskiego Związku Wyznaniowego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1936 r. nr 30 poz. 241, Dz. U. z 1945 r. nr 48 poz. 271, Dz. U. z 1945 r. nr 48 poz. 273) Muzułmańskiego Związku Religijnego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1936 r. nr 30 poz. 240; zm.: Dz. U. z 1945 r. nr 48 poz. 271 i 273), Wschodniego Kościoła Staroobrzędowego, nie posiadającego hierarchii duchownej (Dz. U. z 1928 r. nr 38, poz 363; zm.: Dz. U. z 1945 r. nr 48 poz. 273) oraz z Kościołem Rzymsko-Katolickim w Konkordacie między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską, podpisanym w Warszawie dnia 28 lipca 1993 r.

Uprawnienia wymienione w Ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania uwzględnia także szereg dokumentów niższej rangi, tj. Rozporządzeń Ministrów: Zdrowia, Edukacji Narodowej, Sprawiedliwości oraz Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie warunków zapewniania prawa wykonywania praktyk religijnych i uczestniczenia w nauczaniu religii dzieciom i młodzieży różnych wyznań

Analiza wymienionych aktów prawnych pozwala stwierdzić, iż zgodnie z postanowieniami Art. 25 Konstytucji kościoły i inne związki wyznaniowe na terenie RP są równouprawnione, a władze publiczne zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, przy poszanowaniu wzajemnej autonomii i niezależności oraz współdziałaniu dla dobra człowieka i dobra wspólnego.

Omawiana Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. zapewnia każdemu obywatelowi w Rzeczypospolitej Polskiej wolność sumienia i wyznania oraz, że wolność ta obejmuje swobodę wyboru religii i przekonań, a także wyrażania tych indywidualnie i zbiorowo, prywatnie i publicznie. Ustawa zrównuje obywateli niewierzących oraz należących do wszystkich wyznań, czyli obdarza równymi prawami zakazując jakichkolwiek dyskryminacji w życiu państwowym, politycznym, gospodarczym, społecznym i kulturalnym.

W celu wyznawania i szerzenia wiary religijnej, omawiana Ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania przyznaje obywatelom prawo do tworzenia wspólnot religijnych posiadających własny ustrój, doktrynę i obrzędy kultowe. Akt w tym względzie przewiduje stosunkowo niski próg ilości osób wymaganych do zarejestrowania kościoła lub innego związku wyznaniowego, gdyż stanowi, że prawo wniesienia wniosku o takie zarejestrowanie przysługuje już stu obywatelom polskim posiadającym pełną zdolność do czynności prawnych.[12]

Osoby w ramach tak ukonstytuowanego wyznania, dotyczy to zarówno wspólnot religijnych mających za sobą długą historię, jak i istniejących stosunkowo nie długo, mogą bez przeszkód uczestniczyć w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełniać obowiązki religijne, czemu wyraz dają ustawy regulujące stosunek państwa do poszczególnych związków wyznaniowych, wymienione powyżej.[13] Na mocy tych ustaw, dla uczestniczenia w wymienionych obrzędach, obywatelom przysługują wolne od pracy dni, należne w celu obchodzenia świąt religijnych.[14]

Osoby wyznające którąkolwiek z religii bądź należące do jakichkolwiek związków wyznaniowych na terenie Rzeczypospolitej Polskiej mogą również, zgodnie z postanowieniami omawianej Ustawy, głosić swoją religię i przekonania lub zachowywać co do nich milczenie, mają prawo do wychowywania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami w sprawach religii, mogą utrzymywać kontakty ze współwyznawcami, a także uczestniczyć w pracach organizacji religijnych o zasięgu międzynarodowym. Innym z ich ważniejszych przywilejów jest możliwość wyboru stanu duchownego bądź zakonnego, jak również prawo pozostawania osobą świecką realizującą zadania wynikające z wyznawanej religii poprzez udział w organizacjach świeckich. Obywatele mają prawo do otrzymania pochówku zgodnego z wyznawanymi zasadami religijnymi lub z przekonaniami w sprawach religii. Ponadto posiadają uprawnienie wytwarzania i nabywania przedmiotów potrzebnych do celów kultu i praktyk religijnych oraz możliwość ich użytkowania. Posiadanie i korzystanie tego typu przedmiotów przysługuje również osobom pełniącym służbę wojskową lub zasadniczą służbę w obronie cywilnej, przebywającym w zakładach służby zdrowia i opieki społecznej oraz dzieciom i młodzieży na krajowych koloniach i obozach organizowanych przez instytucje państwowe, przebywającym w zakładach karnych, poprawczych i wychowawczych oraz aresztach śledczych, ośrodkach przystosowania społecznego oraz schroniskach dla nieletnich. Ludność bez przeszkód, swobodnie może też (zgodnie z art. 5) świadczyć na rzecz kościołów i innych związków wyznaniowych oraz prowadzonych prze nie instytucji charytatywno-opiekuńczych.[15]

Kościoły i związki wyznaniowe podlegają jedynie ograniczeniom ustawowym, niezbędnym do ochrony: bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia, publicznej moralności, jak również podstawowych praw i wolności innych osób. Chociaż nikt nie może być dyskryminowany bądź uprzywilejowany z powodu swego wyznania lub przekonań w sprawach religii, korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od wykonywania obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy. Cudzoziemcy, podobnie jak bezpaństwowcy, przebywający na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z art. 7 Ustawy, korzystają z wolności sumienia i wyznania na równi z obywatelami polskimi.

Rozważany akt prawny, omawiając stosunek państwa do kościołów i innych związków wyznaniowych, artykułuje, iż Rzeczpospolita Polska jest państwem świeckim i neutralnym w sprawach religii i przekonań, a kościoły i inne związki wyznaniowe są niezależne od państwa przy wykonywaniu swoich funkcji religijnych. Korzystają przy tym z ochrony prawnej, w granicach określonych w ustawach. [16]

Przejaw szczególnego poszanowania państwa dla wszelkiego rodzaju związków wyznaniowych stanowi ich równouprawnienie, bez względu na formę uregulowania ich sytuacji prawnej. Zdarza się jednak często, iż owo równouprawnienie jest nadużywane, o czym będzie mowa w rozdziale trzecim, przy okazji oceny działalności kontrowersyjnych ruchów oraz sekt.

Regulując działalność kościołów i innych związków wyznaniowych omawiana Ustawa z dnia 17 maja 1989 przyznaje im, na zasadach równouprawnienia, swobodę pełnienia funkcji religijnych, w ramach których w szczególności mają one:

1. prawo do określania doktryny, dogmatów i zasad wiary oraz liturgii. To wspólnota religijna określa obowiązujące w niej prawdy wiary. Państwo nie ma prawa w nie ingerować.

2. Prawo do wyboru form kultu i swobodnego ich sprawowania. Informacje o kulcie, sposobach jego sprawowania powinny zostać dołączone do wniosku o rejestrację wspólnoty. Jeżeli uzyskają one aprobatę (skutkiem czego wspólnota zostanie zarejestrowana), państwo ma obowiązek umożliwić wiernym danego kościoła czy związku wyznaniowego swobodne sprawowanie kultu.

3. Prawo do nauczania. Mieści się tu zarówno swobodne głoszenie własnych przekonań, jak i prawo do organizowania nauczania w szkołach.

4. Prawo do pełnienia posługi w zamkniętych środowiskach. Na mocy tego właśnie prawa mogą istnieć kapelani szpitalni, wojskowi, więzienni etc.

5. Prawa gospodarcze. Do tej grupy należą prawa do inwestycji religijnych. (wznoszenie świątyń, domów zgromadzeń itp.) Prawo do nabywania, posiadania i zbywania majątku oraz zarządzania nim, prawo do zbierania składek na cele związane z funkcjonowaniem kościoła lub wspólnoty religijnej, prawo do wytwarzania, sprzedawania i nabywania przedmiotów służących kultowi.[17]

6. Prawa społeczne to zarówno prowadzenie działalności oświatowo-wychowawczej, jak i charytatywno-opiekuńczej, a także dostęp do mediów.

7. Prawo prowadzenia działalności kulturalnej i artystycznej, w tym organizowanie prelekcji, odczytów, wystaw itp.

A ponad to kościoły i związki wyznaniowe mogą:

1) rządzić się w swoich sprawach własnym prawem, swobodnie wykonywać władzę duchowną oraz zarządzać swoimi sprawami,

2) ustanawiać, kształcić i zatrudniać duchownych,

3) nauczać religii i głosić ją, w tym za pomocą prasy, książek i innych druków oraz filmów i środków audiowizualnych,

4) tworzyć i prowadzić zakony oraz diakonaty,

5) tworzyć organizacje mające na celu działalność na rzecz formacji religijnej, kultu publicznego oraz przeciwdziałania patologiom społecznym i ich skutkom,

6) powoływać krajowe organizacje międzykościelne,

7) należeć do międzynarodowych organizacji wyznaniowych i międzywyznaniowych oraz utrzymywać kontakty zagraniczne w sprawach związanych z realizacją swoich funkcji. [18]

Kościoły i inne związki wyznaniowe mogą także nauczać w szkołach publicznych i przedszkolach religii oraz wychowywać w jej duchu dzieci i młodzież, zgodnie z wyborem dokonanym przez ich rodziców lub opiekunów prawnych. Posiadają one prawo zakładania szkół i przedszkoli oraz innych placówek oświatowo-wychowawczych, które nawet mogą być dotowane przez państwo lub organy samorządu terytorialnego. Oprócz gwarancji jakie w tej materii udzielają poszczególne ustawy regulujące stosunek państwa do organizacji religijnych, tego typu zapewnienia daje Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 kwietnia 1992 r. w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w publicznych przedszkolach i szkołach (Dz.U.1992, nr 36, poz.155) oraz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 czerwca 1999 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu organizowania nauki religii w szkołach publicznych (Dz.U.1999. nr67, poz.753)

W celu realizacji swoich funkcji kościoły i inne związki wyznaniowe mogą posługiwać się środkami masowej komunikacji. W szczególności mają prawo wydawania prasy, książek, druków oraz zakładania i posiadania wydawnictw, a także mogą organizować własny kolportaż prasy. Kościoły i związki wyznaniowe mają prawo emitowania w radiu i telewizji programów religijno-moralnych, społecznych i kulturalnych. Mogą także organizować i prowadzić związaną z wypełnianiem swoich funkcji działalność kulturalną oraz artystyczną.

Działalność kościołów i innych związków wyznaniowych nie może naruszać przepisów ogólnie obowiązujących ustaw chroniących bezpieczeństwo publiczne, porządek, zdrowie lub moralność publiczną, władzę rodzicielską albo podstawowe prawa i wolności innych osób, a korzystanie przez kościoły i inne związki wyznaniowe ze swobody działania może odbywać się jedynie zgodnie z ogólnie obowiązującymi przepisami, chyba że ustawy stanowią inaczej.

Prawo nakłada na władze Kościołów i innych związków wyznaniowych obowiązek czuwania nad zgodnością działania tych organizacji z ich celami religijnymi i moralnymi, zaś w razie stwierdzenia prawomocnym wyrokiem sądu, że działalność kościoła lub innego związku wyznaniowego narusza w sposób rażący prawo lub postanowienia własnego statutu, organ rejestrowy zobowiązany jest do wykreślenia takiego kościoła lub związku wyznaniowego z rejestru.

Marcin Pytlak

1. Por. H. Misztal, Wolność..., dz. cyt., s. 208.
2. Za: J. Krukowski, dz. cyt., s. 182.
3. Za: Lex Polonica dla Absolwenta 2/2002, publikacja elektroniczna, Warszawa 2001.
4. Za: Lex Polonica dla Absolwenta 2/2002.
5. H. Misztal, Wolność..., dz. cyt., s. 227.
6. J. Krukowski, dz. cyt., s. 190.
7. A. Łopatka, Międzynarodowe prawo praw człowieka. Zarys, Warszawa 1988, s. 88-89.
8. M. Winiarczyk-Kossakowska, dz. cyt., s. 32.
9. H. Misztal, Wolność..., dz. cyt., s. 245.
10. W związku z tym warto zwrócić uwagę na fakt, że deklaracja zgłoszona przez Polskę przy ratyfikacji Konwencji o prawach dziecka modyfikuje nieco kwestię respektowania przez państwo prawa dziecka do swobody myśli, sumienia i wyznania, gwarantowaną w Konwencji w art. 14, stanowiąc, że wykonywanie przez dziecko jego praw określonych w Konwencji, zwłaszcza w art. 12 - 16, dokonuje się z poszanowaniem władzy rodzicielskiej zgodnie z polskimi zwyczajami i tradycjami dotyczącymi miejsca dziecka w rodzinie i poza rodziną (K. Wiktor, dz. cyt., s.50)
.
11. Tekst jednolity: Dz. U. 2000 r. Nr 26 poz. 319.
12. Prawodawstwo słowackie przykładowo przewiduje dla zarejestrowania kościoła lub innego związku wyznaniowego konieczność podpisania wniosku przez 20.000 osób. (H. Misztal, Wolność..., dz. cyt., s. 227).
13. Przepisy, dotyczące rejestracji związku wyznaniowego, dotyczą również organizacji, które można określić mianem sekt. Problem pojawia się jednak w tym, że polskie prawodawstworeligijne nie zna pojęcia „sekta”.
14. Na mocy Art. 9. Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską dniami wolnymi od pracy są niedziele i następujące dni świąteczne: 1 stycznia - uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi (dzień Nowego Roku), drugi dzień Wielkanocy, dzień Bożego Ciała, 15 sierpnia - uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, 1 listopada - dzień Wszystkich Świętych, 25 grudnia - pierwszy dzień Bożego Narodzenia, 26 grudnia - drugi dzień Bożego Narodzenia. Dodatkowo na mocy wymienionych w przypisie poprzednim Ustaw osoby wyznania Kościoła Chrześcijan Babtystów, także wyznawcy Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego mają prawo do zwolnienia z pracy lub od nauki w dniach: Wielki Piątek - jako pamiątka śmierci Jezusa Chrystusa, Święto Wniebowstąpienia Pańskiego, a dodatkowo wyznawcy Kościoła Zielonoświątkowego także w Drugi dzień Pięćdziesiątnicy. Osoby wyznania mojżeszowego mają prawo do zwolnienia z pracy w dni szabatów, to jest od zachodu słońca w piątek do zachodu słońca w sobotę oraz: Nowy Rok - 2 dni, Dzień Pojednania - 1 dzień, Święto Szałasów - 2 dni, Zgromadzenie Ósmego Dnia - 1 dzień, Radość Tory - 1 dzień, Pesach - 4 dni, Szawuot - 2 dni.
15. Najszerszy katalog funkcji tego typu instytucji charytatywno- opiekuńczych formułuje Ustawa z dnia 30 czerwca 1995 r. o stosunku Państwa do Kościoła Chrześcijan Baptystów w Rzeczypospolitej Polskiej. Za takie uznaje 1) prowadzenie zakładów dla sierot, starców, osób upośledzonych fizycznie lub umysłowo oraz innych kategorii osób potrzebujących opieki, 2) prowadzenie szpitali i innych zakładów opieki zdrowotnej oraz aptek, 3) organizowanie pomocy sierotom, ofiarom wojennym, osobom dotkniętym klęskami żywiołowymi i epidemiami i znajdującym się w trudnym położeniu materialnym lub zdrowotnym oraz pozbawionym wolności, 4) prowadzenie żłobków, ochronek, burs i schronisk, 5) udzielanie pomocy w zapewnieniu wypoczynku dzieciom i młodzieży znajdującym się w potrzebie, 6) krzewienie idei pomocy bliźnim i postaw społecznych temu sprzyjających, 7) przekazywanie za granicę pomocy ofiarom klęsk żywiołowych i osobom znajdującym się w szczególnej potrzebie.
16. Podobne sformułowanie dotyczące rozdziału państwa od Kościoła zawiera Konkordat z 28 lipca 1993 r. W art. 1. stanowi, że „Rzeczpospolita Polska i Stolica Apostolska potwierdzają, że Państwo i Kościół katolicki są - każde w swej dziedzinie - niezależne i autonomiczne oraz zobowiązują się do pełnego poszanowania tej zasady we wzajemnych stosunkach i we współdziałaniu dla rozwoju człowieka i dobra wspólnego”. Zaś art. 5. artykułuje „przestrzegając prawa do wolności religijnej, Państwo zapewnia Kościołowi katolickiemu, bez względu na obrządek, swobodne i publiczne pełnienie jego misji.
17. To właśnie ta grupa uprawnień staje się często przyczyną nadużyć w przypadku sekt - wykroczenia przeciwko przepisom prawa gospodarczego spowodowały delegalizację niektórych sekt w krajach Zachodu.
18. Kościoły i związki wyznaniowe, które w Rzeczpospolitej Polskiej posiadają uregulowane sytuacje prawne na mocy wymienionych ustaw oraz rozporządzeń korzystają ze wszystkich wymienionych przywilejów.