Podstawy prawnej regulacji sekt

Każdy człowiek żyje w pewnej stworzonej przez siebie rzeczywistości. Wiara jest częścią tej rzeczywistości. Zdarza się i to w dzisiejszych czasach coraz częściej, że ta wiara nie jest dana od Boga ale daje ją człowiek - guru, i wtedy mamy doczynienia z sektami.

Jest to moja definicja sekty, którą sobie opracowałam na własny użytek i zrozumienie tego zjawiska. W publikacjach na określenie tej rzeczywistości możemy spotkać jeszcze inne terminy. Oprócz powszechnie używanego pejoratywnego terminu sekta, na ogół używane są takie pojęcia jak: ruch alternatywny, ruch wyznaniowy, czy też nowy ruch religijny i tym podobne.

Jednak żaden z wymienionych terminów nie występuje w prawie polskim. Zatem nie istnieje prawna podstawa kwalifikacji danej grupy do wyżej wymienionych organizacji. Jakakolwiek ingerencja władz państwowych w sferę wolności człowieka, również wolności sumienia i wyznania musi być oparta o przepisy prawne. A temat sekt jest bardzo kontrowersyjny i dlatego podejmowane próby regulacji prawnej tej kwestii kończą się niepowodzeniem.

Toteż na gruncie obowiązującego prawa działalność sekt możliwa jest jedynie pod przykrywką kościołów, związków wyznaniowych, stowarzyszeń i innych osób prawnych oraz niesformalizowanych związków osób fizycznych. A wszystkie te podmioty podlegają ogólnie obowiązującym przepisom prawnym. Jedną z przyczyn powstawania grup parareligijnych jest niewątpliwie możliwość uzyskania przez nie różnorakich przywilejów i ulg.

Na straży przestrzegania praw człowieka stoją fundamentalne akty prawa międzynarodowego. Zakładają one, że prawo do wolności religijnej jest prawem naturalnym a państwo powinno gwarantować przestrzeganie ich w życiu publicznym. Najważniejszymi aktami poruszającymi temat wolności sumienia i religii są: Powszechna Deklaracja Praw Człowieka uchwalona przez zgromadzenie ogólne Narodów Zjednoczonych 10 grudnia 1948r.; Międzynarodowy Pakt Praw Cywilnych i Politycznych uchwalony przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 16 grudnia 1966r.; Międzynarodowy Pakt Praw Ekonomicznych, Społecznych i Kulturalnych, uchwalony także 16 grudnia 1966r.; Konwencji o Prawach Dziecka uchwalonej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989r.; Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, podpisanej 4 listopada 1950 r. w Rzymie oraz Deklaracji o Eliminowaniu Wszelkich Nietolerancji i Dyskryminacji z Powodu Religii lub Przekonań, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 21 października 1981r.

Wszystkie te dokumenty poświęcają w mniejszym lub większym stopniu uwagę sprawom wolności religijnej. Jednak wymienione dokumenty nie podają rozwiązań w jaki sposób państwo powinno zapewnić prawo do wolności sumienia, przekonań i religii. Dlatego każde państwo zważając na własne warunki wewnętrzne powinno rozwiązać ten problem. Kwestie te omawiają raporty, które wydawane są przez poszczególne kraje oraz władze Unii Europejskiej, której członkiem jesteśmy od maja bieżącego roku.

W dokumentach tych są poruszane nie tylko zagadnienia prawne ale również próby określenia przyczyn zjawiska nowych ruchów religijnych oraz sposoby eliminowania negatywnych skutków działalności tych grup.

Jednym z pierwszych raportów poświęconych sektom był raport Cottrella z 1984r. Raport zwraca uwagę na gwałtowny rozwój w ostatnich latach nowych ruchów religijnych, które w większości budzą kontrowersje. Twórcy raportu stwierdzają, iż zadaniem państwa nie jest kontrolowanie czy też zakazywanie wiary, lecz stanie na straży przestrzegania praw człowieka.

Kolejnymi dokumentami dotyczącymi sekt były raport Johna Hunta z 1991r.; następnie Zalecenie nr 1178 z 1992r. Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy; Rezolucja w Sprawie Ruchów Kultowych w Europie z 1996r.; a ostatni jak do tej pory raport dotyczący działalności sekt powstał w 1999r. przez Adriana Nastase deputowanego do Rady Europy.

Jednak najbardziej globalne podejście w sprawie sekt stworzył Parlament Europejski we wspomnianej wyżej Rezolucji z 1996r. Jest to bardzo stanowczy dokument, a parlament Europejski wzywa w nim kraje członkowskie do zagwarantowania skuteczniejszej działalności państwa do zapobiegania działalności kultowej, która ma charakter działalności bezprawnej.

W Polsce natomiast zostały wydane dwa takie raporty w 1995r. oraz w 2000r. Raport z 1995r. O stanie bezpieczeństwa państwa w rozdziale VII mówi o zagrożeniach ze strony sekt. Natomiast raport z 2000r. przypomina częściowo to o czym mówił raport z 1995r. oraz przedstawia ogólną charakterystykę sekt w Polsce.

Należy pamiętać, że raporty te nie są aktami prawa obowiązującego a jedynie są to dokumenty o charakterze zaleceń.

Natomiast, gdy mówimy o różnych formacjach religijnych pod postacią których ukrywają się sekty to funkcjonują one w oparciu o trzy akty prawne: Konstytucję RP z 1997r.; Ustawę z 1989r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania oraz ustawę z tego samego roku - prawo o stowarzyszeniach.

Konstytucyjne zapisy wyznaniowe stanowiły bardzo burzliwą debatę w trakcie prac nad jej projektem. W rezultacie w artykule 25 pkt. 1 czytamy: "Kościoły i inne związki wyznaniowe są równouprawnione".

Konstytucja jako ustawa zasadnicza stwarza olbrzymie możliwości i warunki dla rozwoju nowych form religijnych zapewniając im pełną ochronę prawną.

W rozdziale II konstytucji są przedstawione wolności sumienia i religii jako katalogu praw wolności osobistych. Są to prawa o charakterze ponadpaństwowym o wymiarze uniwersalnym. Wolność sumienia religii reguluje art.53 konstytucji, na mocy której została ona zapewniona każdemu. Dlatego też nowe ruchy religijne mają pełną swobodę rozwoju i swej publicznej działalności. Jednak nie należy zapominać, że każdy człowiek jest obowiązany szanować wolności i prawa drugiego człowieka i nikogo nie można zmuszać do czynienia tego czego prawo mu nie nakazuje. A ograniczenia mogą być jedynie ustanowione w ustawie i tylko wtedy gdy jest to konieczne dla bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, lub wolności i praw innych osób.

Rozwinięciem tego zagadnienia jest ustawa o gwarancjach wolności wyznania i sumienia z 1989r. znowelizowana w 1997r. Przedstawia ona bardziej szczegółowe regulacje dotyczące kwestii wyznaniowych.

Zgodnie z tą ustawą obywatele mogą tworzyć Kościoły i inne związki wyznaniowe oraz do nich należeć; uczestniczyć w obrzędach religijnych głosić swoją religię lub przekonania religijne.

Wpis do rejestru Kościołów i innych związków wyznaniowych następuje przez złożenie Ministrowi Spraw Wewnętrznych i Administracji, deklaracji o utworzeniu Kościoła lub innego związku wyznaniowego oraz wniosku o wpis do rejestru. Przepisy ustawy w kształcie pierwotnym wymagały do rejestracji członkostwa co najmniej piętnastu osób. Jednak przepisy te były bardzo liberalne i sejm zdecydował się na ich nowelizację. Nowelizacja wprowadziła wymóg stuosobowego członkostwa oraz dodatkowo potwierdzenia notarialnego podpisów członków. Deklaracja oprócz wykazu osób zgłaszających powinna zawierać również:

- informacje o formach działalności i podstawowych założeniach doktrynalnych;

- adres tymczasowej siedziby;

- statut;

Natomiast w statucie powinny być podane niezbędne informacje dotyczącego danego związku:

- jego nazwę;

- cele działalności wraz z terenem ich realizacji;

- organy i ich kompetencje;

- sposób reprezentowania na zewnątrz;

- źródła finansowania;

- sposób rozwiązania związku wyznaniowego.

Nowelizacja ustawy jest bardzo ważnym posunięciem władz państwowych w walce z ciągle powstającymi sektami. Jednak są to i tak niewystarczające zaostrzenia w tej dziedzinie. Należy zauważyć, że przede wszystkim brak jest koniecznej kontroli nad działalnością tychże zarejestrowanych związków i czy faktyczna ich działalność jest zgodna z deklarowanymi założeniami.

Zarejestrowanie się przez sektę jako oficjalny związek wyznaniowy stwarza jej sytuację bardzo korzystną, gdyż uzyskują one wiele uprawnień. Ten fakt powoduje, iż coraz więcej sekt stara się o wpis do rejestru.

Głównym kryterium wyróżniającym pod względem prawnym związki wyznaniowe spośród innych organizacji społecznych jest cel ich działalności - zaspokojenie potrzeb religijnych. Związki wyznaniowe cieszą się pewnymi przywilejami zagwarantowanymi ustawowo. W związku z tym może powstać pole do nadużyć dla organizacji wykorzystujących status związku wyznaniowego do celów innych niż zaspokajanie potrzeb religijnych.(M. Marczewska-Rytko, "Religie niechrześcijańskie w Polsce", Lublin 1997r., s.16).

Do istotnych praw przyznawanych przez ustawodawcę związkom wyznaniowym zaliczyć należy: prawo nabywania i zbywania majątku ruchomego i nieruchomego oraz zarządzania nim, a także prawo zbierania składek, otrzymywania darowizn, spadków i innych świadczeń od osób fizycznych i prawnych.

Jeżeli natomiast sekty nie spełniają wymogów formalnych, aby zostały wpisane do rejestru Kościołów i związków wyznaniowych próbują w inny sposób prawnie zalegalizować własne istnienie. Dlatego też pewna część funkcjonuje na podstawie ustawy z 1989r. prawo o stowarzyszeniach. Także przepisy tej ustawy wymagają rejestracji jednak odbywa się ona na innych zasadach. Nie nakłada jakiegoś szczególnego wymogu co do formy stowarzyszenia, a nadaje osobowość prawną, co staje się bardzo wygodnym statusem prawnym dla nowych ruchów religijnych.

Oczywiście należy zaznaczyć, że nie wszystkim sektom potrzebne jest posiadanie osobowości prawnej i one to nie są nigdzie zarejestrowane a wręcz unikają kontaktu z państwowymi instytucjami, gdyż najczęściej łamią przepisy prawa.

Katarzyna Romańska